Sonsuzluk Sürüşü kapsamında gerçekleştirdiğimiz bu röportajda, Türkiye’nin en özgün ve hassas ekosistemlerinden biri olan Tuz Gölü’nü, bilimsel veriler ışığında incelemek istedik. Bu özel röportajda, Sayın Prof. Dr. Muazzez Karakaya ve Sayın Prof. Dr. Necati Karakaya’nın değerlendirmeleri, iklim değişikliği, su yönetimi ve ekosistem sürdürülebilirliği gibi kritik başlıkları çok boyutlu bir perspektifle ortaya koyuyor. Ankara’nın Şereflikoçhisar ilçesinde, Umuda Pedal Derneği ile birlikte gerçekleştireceğimiz Sonsuzluk Sürüşü’nün odağında da tam olarak bu bütüncül bakış yer alıyor. Keyifli okumalar.
1- Tuz Gölü, Türkiye’nin en önemli kapalı havza ekosistemlerinden biri ve büyük ölçüde yağış ile buharlaşma dengesiyle beslenen bir göl. Son yıllarda gözlenen yağış değişimleri, artan kuraklık ve iklim değişikliğinin bu hassas denge üzerinde nasıl bir etkisi olduğunu düşünüyorsunuz?
Tuz Gölü için en doğru çerçeve şudur: sorun yalnızca “yağışların azalması” değildir. Artan sıcaklık ve buna bağlı buharlaşma, yüzey sularının azalması, gölü kısmen besleyen yeraltı su seviyelerinin düşmesi, gölü besleyen Melendiz, Peçenek, İnsuyu, Değirmenözü, Karasu ve Kırkdelik gibi akarsuların drenaj rejimindeki değişimler (baraj ve gölet yapılması) ile kuraklığın artması birlikte gölün su dengesini önemli ölçüde etkilemiştir ve etkilemeye devam etmektedir.
Son yıllarda Türkiye genelinde yağışlar belirgin biçimde azalmıştır. Meteoroloji Genel Müdürlüğü verilerine göre 2025 yılında İç Anadolu’da yağışlar uzun yıllar ortalamasına göre %31,2, bir önceki yıla göre ise %22 oranında azalmış ve bölge son 61 yılın en düşük yağışını almıştır. Aynı dönemde sıcaklıkların da uzun yıllar ortalamasının üzerinde gerçekleşmesi kuraklık etkisini daha da artırmıştır.
Tuz Gölü üzerinde yapılan yakın tarihli araştırmalar, yaz sıcaklıklarının artması ve yağışların azalmasının gölde kuraklık riskini belirgin şekilde artırdığını göstermektedir. Ayrıca göl çevresinde tarımsal amaçla yeraltı suyu kullanımının artması, göl yüzeyinde tuzla kaplı alanların genişlemesine neden olmuştur.
2- Tuz Gölü, iklim değişikliğinin etkilerini gözlemleyebildiğimiz bir “doğal laboratuvar” olarak da tanımlanabiliyor. Bu açıdan bakıldığında, gölde yaşanan değişimler bize ekosistemler ve çevresel dönüşüm hakkında neler anlatıyor?
Sadece Tuz Gölü değil, Tuz Gölü havzasında yer alan sodalı göller (Tersakan ve Bolluk) de bu değişimi açık biçimde ortaya koymaktadır. Yapılan çalışmalar, son yaklaşık 40 yıllık süreçte bu göllerin su yüzey alanlarının yaklaşık %70 oranında küçüldüğünü göstermektedir. Bu durum havza genelinde su dengesinin önemli ölçüde değiştiğini ortaya koymaktadır.
Ancak göl sularının çekilmesi ve tuzlu alanların genişlemesinde yalnızca iklim değişikliği değil, insan faaliyetleri de önemli rol oynamaktadır. Tuz Gölü’nü besleyen düşük debili akarsuların tarımsal sulama amacıyla kullanılması, bu akarsular üzerinde baraj ve göletlerin yapılması, gölün doğal beslenmesini azaltmıştır. Bunun yanında havzaya düşen meteorik suların çok küçük bir kısmının göle ulaşması ve bazı bölgelerde yeraltı sularının kuyular aracılığıyla çekilmesi de tuzlu alanların genişlemesine katkı sağlamıştır.
Bu nedenle gölün su içeriğinde sürekliliğin sağlanabilmesi için havza ölçeğinde daha kapsamlı planlamaların yapılması ve alınan kararların kararlılıkla uygulanması gerekmektedir.
3- Tuz Gölü’nün küçülmesi ya da ekolojik dengesinin değişmesi durumunda, bölgedeki tarım faaliyetleri, yerel ekonomi ve mikro iklim koşulları açısından ne gibi sonuçlar ortaya çıkabilir?
Ekosistem açısından bakıldığında Tuz Gölü’ndeki değişim, sulak alanların “boş arazi” değil, çok katmanlı ve hassas yaşam sistemleri olduğunu açıkça göstermektedir. Tuz Gölü yaklaşık 30 civarında kuş türü için kritik öneme sahip bir yaşam alanıdır. Kuraklık ve sulak alanların azalması, kuş türlerinin yaşam alanlarının daralmasına ve biyolojik çeşitliliğin azalmasına neden olmaktadır.
Gölün küçülmesi bölgesel tarım ve ekonomiyi de çeşitli yönlerden etkileyebilir. Havzada kuyulardan su çekilmesi kısa vadede tarımsal üretimi artırsa bile uzun vadede toprakların çoraklaşmasına, yeraltı su seviyelerinin daha fazla düşmesine, daha derinlerden su çekilmesi nedeniyle maliyetlerin artmasına ve su kalitesinin bozulmasına yol açabilir.
Tuz Gölü yalnızca ekolojik değil, ekonomik açıdan da büyük önem taşımaktadır. Türkiye’de üretilen tuzun yaklaşık %60–70’i bu bölgeden karşılanmaktadır. Bu nedenle göldeki hidrolojik dengenin bozulması, tuz üretimi ve tedarik zincirini etkileyebileceği gibi Tersakan ve Bolluk göllerinde yapılan soda ve magnezyum üretimlerini de etkileyebilir.
Bunun yanında havzada yeraltı suyu çekimi ile ilişkili obruk oluşumları da görülebilmektedir. Geniş su yüzeylerinin küçülmesi ve tuzlu alanların artması ise yerel nemin azalmasına, yüzey yansıtıcılığının artmasına ve sıcaklığın daha fazla hissedilmesine neden olarak mikro iklim koşullarını değiştirebilir ve tarım üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir.
Ekosistem açısından bakıldığında, Tuz Gölü çevresinde tuzlu topraklara uyum sağlamış halofit bitki toplulukları da dikkat çekmektedir. Bu bitkiler yalnızca zorlu çevre koşullarına dayanıklılıklarıyla değil, aynı zamanda toprağın korunması, erozyonun sınırlandırılması ve ekosistem dengesinin sürdürülmesi açısından önemli bir rol üstlenmektedir. Bu nedenle Tuz Gölü çevresi, ekstrem koşullara uyum sağlamış bitki türlerinin varlığıyla da bilimsel açıdan önemli bir doğal araştırma alanı niteliğindedir.
4- Tuz Gölü’nde olası değişimlerin dolaylı yoldan da olsa toplum sağlığı ve yaşam kalitesiyle de yakından ilişkili olduğu belirtiliyor. Bu konuda ne düşünüyorsunuz? Tuz Gölü gibi ekosistemlerin korunması bu açıdan neden önemli?
Tuz Gölü’nde sulak alanların daha fazla azalması çorak alanların genişlemesine neden olabilir. Bu durum tozlanmanın artmasına ve tuzlu mikro partiküllerin havaya karışarak daha uzak mesafelere taşınmasına yol açabilir. Özellikle yakın tarımsal alanlarda toprakların tuzlanması, tarımsal verimliliğin düşmesine ve kırsal geçim kaynaklarının zayıflamasına neden olabilir.
Artan tozlanma aynı zamanda çevrede yaşayan insanların sağlık koşullarını da etkileyebilir. Bu etkilerin düzeyi havzanın yerel koşullarına göre değişebilir. Ancak sulak alan kaybının önlenememesi ekolojik, ekonomik ve sosyal açıdan önemli kayıplara yol açabilir.
Biyoçeşitliliğin korunması, doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı, tarımsal üretimin devamlılığı ve hava kalitesinin korunması birbirinden bağımsız konular değildir; bunların tümü aynı ekosistem sisteminin parçalarıdır. Bu nedenle Tuz Gölü’nün korunması yalnızca kuş türleri açısından değil, bölgedeki insanların daha sağlıklı bir çevrede yaşayabilmesi açısından da büyük önem taşımaktadır.
5- Bilimsel çalışmalar ışığında değerlendirdiğinizde, Tuz Gölü’nün su dengesinin korunması ve ekosisteminin sürdürülebilirliği için hangi önlemlerin öncelikli olduğunu düşünüyorsunuz?
Konya Kapalı Havzası’nda su yönetimine ilişkin acil eylem planlarının güncellenmesi ve bütünleşik bir su yönetimi yaklaşımının uygulanması gerekmektedir. Bu kapsamda alınabilecek önlemler kısa ve uzun vadeli olarak birkaç başlık altında toplanabilir:
- Havza ölçeğinde su bütçesi yönetimi yapılmalı, gölü besleyen yüzey ve yeraltı suları birlikte değerlendirilmelidir.
- Gölü besleyen akarsular üzerindeki barajlardan belirli dönemlerde göle su verilmesi planlanmalıdır.
- Doğal gaz depolama faaliyetleri kapsamında Hirfanlı Barajı’ndan bölgeye aktarılan suların Tuz Gölü’ne yönlendirilmesi sürdürülebilir bir plan dahilinde devam ettirilmelidir.
- Tuz üretimi yapılmayan ve de çevresindeki çorak alanlarda güneş enerjisi kolektörleri kurulmasıyla doğrudan güneş alan yüzeylerin azaltılması ve buharlaşmanın düşürülmesi değerlendirilebilir.
- Yeraltı suyu çekimleri sıkı şekilde denetlenmeli, kaçak kuyular ve vahşi sulama azaltılmalıdır.
- Tarımda ürün deseni ve sulama teknikleri bölgenin su potansiyeline göre yeniden düzenlenmelidir.
- Uzaktan algılama, yer gözlemleri ve habitat izleme çalışmaları birlikte yürütülmelidir.
- Tuz Gölü çevresindeki halofit bitkilerin genetik ve fizyolojik özelliklerinin incelenmesi, tuzluluk ve kuraklığa dayanıklı bitki türlerinin geliştirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmalar, gelecekte artan çevresel stres koşullarında sürdürülebilir tarım için önemli bir bilimsel altyapı sağlayabilir.
6- Önümüzdeki yıllarda, doğru koruma ve sürdürülebilir yöntemler uygulanırsa Tuz Gölü’nün geleceği için nasıl bir tablo öngörüyorsunuz?
Gelecek için tablo tamamen karamsar değildir. Yukarıda belirtilen tedbirler uygulanabilir ve yönetilebilir niteliktedir. Ancak gerekli önlemler alınmaz, yağışların azalması devam eder ve su kaynakları doğru yönetilmezse Tuz Gölü’nün sulak alanlarının daha da küçülmesi ve buna bağlı olumsuzlukların artması söz konusu olabilir.
Belirtilen önlemler uygulanırsa gölün tamamen 50–60 yıl önceki haline dönmesi mümkün olmasa bile havza ekosisteminin önemli ölçüde korunması sağlanabilir.
Sonuç olarak Tuz Gölü’nün geleceği yalnızca iklim değişikliğine değil, bu değişime nasıl uyum sağladığımıza ve su kaynaklarımızı ne kadar akılcı yönetebildiğimize bağlı olacaktır. Tuz Gölü havzasının geleceği, iklim değişikliğinin etkilerini ne ölçüde azaltabildiğimizin ve su kaynaklarımızı ne kadar sürdürülebilir biçimde yönetebildiğimizin en somut göstergelerinden biri olacaktır.
Tuz Gölü’nde yaşanan değişim yalnızca bir gölün değil, Konya Kapalı Havzası’nın su dengesi, biyoçeşitliliği, tarımsal üretimi ve tuz-soda gibi stratejik hammadde kaynaklarının geleceğini birlikte etkileyen kritik bir göstergedir.